मित्रलाभ परिपाटीको संकलन

- हरि अधिकारी

नेपाली साहित्यका विभिन्न विधाका उत्कृष्ट रचनालाई विश्वको सर्वाधिक प्रचलित भाषा अंग्रेजीमा अनुवाद गरेर बृहत्तर पाठक समुदायसम्म पुर्‍याउने मामिलामा हामी धेरै पछाडि छौँ। हाम्रो देशमा न त सरकारी अनुवाद ब्युरो छ, न नेपाली साहित्यको प्रचार-प्रसार गर्ने उद्देश्यले खडा गरिएको नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठानले नै यस दिशामा कुनै उल्लेख्य काम गर्न सकेको छ। नेपाली साहित्यले संख्यात्मक र गुणात्मक दुवै स्तरमा ठूलै फड्को मारसिक्दासमेत यसको एउटा सुस्पष्ट झल्की देखाउन सक्ने भाषान्तरति सामग्री विश्व-पाठक समूहसम्म पुर्‍याउन नसक्नु खेद र चिन्ताको विषय हो।

यस दिशामा कहीँकतैबाट प्रयत्न नै नभएको चाहिँ होइन। प्रज्ञा-प्रतिष्ठान वास्तविक रूपमा नै प्रज्ञासम्पन्न र कर्मशील भएका बखत त्यहाँबाट पनि श्रेष्ठ नेपाली साहित्यको बान्की अंग्रेजीमा प्रस्तुत गर्ने जमर्को भएको हो भने जनस्तरमा पनि यदाकदा उत्साही व्यक्ति र संस्थाहरूले अनुवादको काममा हात हाल्दै आएका छन्। यसै सिलसिलामा जनस्तरमा सञ्चालित साहित्यिक संगठन नेपाल स्रष्टा समाजले यसै वर्ष प्रकाशनमा ल्याएका तीन थान अनूदित संग्रह उल्लेखनीय देखिन्छन्।

मित्रराष्ट्र बंगलादेशको प्रतिष्ठित प्रकाशन गृह ऐक्को प्रकाशिनीको सौजन्यमा स्रष्टा समाजले अंग्रेजीमा कन्टेम्पररी नेप्लिज सर्ट स्टोरजि नामक कथासंग्रह र अंग्रेजी र बंगाली भाषामा समकालीन नेपाली कविताका दुईवटा संकलन छापेर सार्वजनिक गरेको छ। यो संग्रह तीनवटा अनूदित संग्रहको शृंखलाको पहिलो हो ढाकाबाट छापिएर आएको।

वरिष्ठ कथाकार परशु प्रधान र स्रष्टा समाजका तत्कालीन अध्यक्ष चन्द्रप्रसाद भट्टराईको संयुक्त सम्पादनमा तयार गरिएको कन्टेम्पररी नेप्लिज सर्ट स्टोरजिमा ३३ वटा समसामयिक नेपाली कथा समेटिएका छन्। सम्पादकद्वयको टिप्पणीमा, संकलन तयार गर्दा यी कथाकारका यिनै कथाहरू किन छानिए भन्ने विषयलाई लिएर बुँदागत स्पष्टीकरण दिने प्रयत्न गरिएको छ। ती बुँदाहरू पढ्दा सम्पादकहरूले केही निश्चित आधार बनाएर नै कथाकार र कथा छाप्न खोजेका रहेछन् भनेजस्तो लागे पनि संकलित कथाहरू सम्पादकले बनाएको आधारमा खरो उत्रन नसक्दा पाठक ठगिएको अनुभव गर्न बाध्य हुन्छ।

संकलनमा परेका ३३ जना कथाकारमध्ये थोरैले मात्र आजका उल्लेख्य नेपाली कथाकार-समुदायको प्रतिनिधित्व गर्छन्, बाँकी धेरैले सम्पादकद्वयको मित्रलाभ परिपाटीका कारण स्थान पाएको भन्न सकिन्छ। कृष्ण पहाडी, गीता पन्थ, राममणि पोखरेल, विवश पोखरेल, शिव प्रधान, डा विष्णु राई, किरण रमिाल, रमेशजंग थापा, हीराधन राई र स्वयं चन्द्रप्रसाद भट्टराईसमेतलाई आजका नेपाली कथाकारहरूका प्रतिनिधि पात्र बनाएर विश्वपाठक मञ्चमा प्रस्तुत गर्न खोज्नुलाई नेपाली भाषाको सेवा मान्न सकिँदैन।

अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रस्तुत गर्न खोजिएको नेपाली कथाको आजको बान्की तयार गर्दा सम्पादकहरूले अहिले हामीकहाँ उपलब्धमध्ये अब्बल सर्जक र तिनका पनि उत्कृष्ट रचना टिप्न सक्नुपर्ने थियो। यी दुवै पक्षमा सम्पादकद्वय नराम्रोसँग चुकेका छन्। संकलित नामी र राम्रा कथाकारका पनि उत्कृष्ट रचनाको चयन गर्ने कष्ट नउठाएर एउटा दोयम दर्जाको संग्रहमै चित्त बुझाएका छन् प्रधान र भट्टराईले। यस कथासंग्रहका सन्दर्भमा जिभ्रो नचपाई भन्ने हो भने, सम्पादकद्वयले यसलाई औसत दर्जाको सामान्य संकलन बनाइदिएर नेपाली साहित्यको सेवा पुर्‍याउनुभन्दा नोक्सान नै गरेका छन् भन्नुपर्छ।

संग्रहको भूमिका पनि साह्रै कमजोर छ। भूमिकारूपी त्यस आलेखका माध्यमबाट सम्पादकद्वयले अंग्रेजी भाषाका पाठकलाई नेपाली आख्यानको कथा उपविधाको उद्भव, विकास र आजको अवस्थाका बारेमा विस्तृत र वस्तुपरक जानकारी दिन सक्नुपथ्र्याे। एकदमै हतारमा लेखिएको जस्तो लाग्ने त्यस भूमिकामा नेपाली कथासाहित्यको विकासमा योगदान गर्ने रचनाकारहरूको सूची दिँदासम्म पनि आवश्यक वस्तुपरकता र सन्तुलन कायम गरिएको छैन। संग्रहमा परेकाबाहेक अरू कथाकारहरूको नेपाली कथासाहित्यमा भएको योगदानलाई पूरै बिर्सिएको छ। समीक्ष्य संग्रहले कुमार नगरकोटी, आन्विका गिरी, सीमा आभास, राजव, नयनराज पाण्डे, भागिरथी श्रेष्ठ, विन्दु सुवेदी, माया ठकुरी, राजुबाबु श्रेष्ठ, नव सिलवाल आदि प्रयोगधर्मी र परम्परावादी दुवैथरी राम्रा कथाकारलाई बेवास्ता गरेर आफूलाई लँगडो साबित गरेको छ।

यस संग्रहमा परेका बहुसंख्यक कमजोर कथाले गर्न बाँकी कुभलो नेपाली साहित्यको हकमा, अत्यन्तै खराब अंग्रेजी अनुवादले गरेको छ भन्नुपर्दा यो समीक्षक क्षुब्ध भएको छ। खराब अनुवाद गरेर स्रष्टाको सीप, कौशल र कलात्मक अभिव्यक्ति क्षमताको दोहोलो काढ्नुभन्दा अनुवाद नै नगर्नु भन्ने कुराको वकालत गर्दै आएको यस समीक्षकले वास्तवमा ढाकाबाट बडो राम्रो उत्पादन गुणवत्ताका साथ छापिएर आएको यस संग्रहको एउटै कथा पनि, अनुवादको निम्छरोपनाका कारण पूरै छिचोल्न सकेन। कथासंग्रहको लोकार्पणका दिन प्रमुख अतिथि अभि सुवेदीले पनि अनुवादको स्तरका विषयमा बोल्न चाहन्न भनेर नबोलीकनै अनुवादक र सम्पादक दुवै थरीको कमजोरीतर्फ प्रस्ट संकेत गरेका थिए।

बडो खेदका साथ लेख्दै छु, नेपाल स्रष्टा समाजले ऐक्को प्रकाशिनी ढाकाका सहृदयी मित्र सलाहुद्दीन खान कुटुले नेपाली साहित्यको एउटा सानो अंशलाई अंग्रेजीका व्यापक पाठक समुदायसम्म पुर्‍याउनका लागि उपलब्ध गराएको अवसरलाई असन्तुलित रचना चयन, कमजोर सम्पादन र त्यसभन्दा पनि खराब अनुवादमा प्रकाशन गरेर व्यर्थ समय गुमाएको छ। वास्तवमा स्रष्टा समाजका वर्तमान कर्ताधर्ताहरूले यसबाट एउटा गतिलै पाठ सिक्नुपर्छ। आफैँले खर्च गरेर नेपाली साहित्यलाई बाह्य जगत्मा प्रवर्द्धन गर्नुपर्नेमा सहयोगको हात दिनेहरूको सदाशयलाई यसरी खेर जान दिनु ठूलै मूर्खता हो । यसलाई मनन गरेर आगामी दिनमा यस्ता कुनै प्रयत्न गर्नुपर्ने अवस्था आइपर्‍यो भने कुशल र निष्पक्ष सम्पादक र विज्ञ अनुवादकको सेवा लिन समाज पछि पर्दैन होला भन्ने आशा गर्नुबाहेक कुनै विकल्प पनि छैन !

कन्टेम्पररी नेप्लिज सर्ट स्टोरिज

अनुवादक   :    परशु प्रधान/चन्द्रप्रसाद भट्टराई

प्रकाशक   :    ऐक्को प्रकाशिनी

पृष्ठ   :    २७०

मूल्य   :    ४५० रुपियाँ





नयाँ धारका कविता

नेपाली काव्य साहित्यमा एउटा नौलो संग्रह लिएर आएका छन्, देवान किराती। नाम हो, हुरीमा नाचिरहेको ईश्वर। खोटाङको एक अनकन्टार गाउँमा जन्मी/हुर्केका यी स्रष्टा गाउँ छाडेर सहर पसेपछि कवितालाई आफ्नो साथी बनाउँछन्। भन्छन्, "गाउँमा त्यहाँको समाज, रहनसहन, भाषा-शैली र त्यहाँ राष्ट्र र राष्ट्रियता हुनुको फरक बोध तर सहरमा त्यही कुराहरूको बोध नितान्त भिन्न। यसरी एउटै कुरा-वस्तु तर बोध भने फरक-फरक। यिनै कुरा गढ्यो हृदयमा, चेतनामा र जन्मियो कविता बनेर।" यस संग्रहमा उनले 'महाकविको ईश्वर र मृत्युपर्वहरू' शीर्षकमा आफ्नो यो फरकपन अनुभूत गराएका छन्, यसरी :

हल्ला पनि चलेकै हो शनैःशनैः

ईश्वर आजकल जङ्गलकै बाटो मात्र हिँड्छ

हतियार बोकेर

र यो पनि हल्ला आएकै हो हुरीको वेगझैँ

ईश्वर आजकल ईश्वर नै खोज्दै हिँड्छ

अनकन्टार सहरतिर

र देख्नेहरूले भनेकै हुन्

आँखा फुटाइएको

मुटु निकालिएको

गिदी झिकिएको

क्षत-विक्षत गुप्ताङ्ग

वस्त्रविहीन अज्ञात लास भेटिएको खोल्सामा।

सायद

ईश्वरको लास हुनुपर्छ त्यो महाकविको।

एकदमै फरक शैली र प्रस्तुतिमा लेखिएका यी र यस्तै छोटाछोटा ४३ कवितामा किरातीको काव्यिक अनुभूति-क्षमता प्रखर रूपमा अभिव्यक्त भएका छन्। होर्डिङ्बोर्ड होस् या गाँठी कुरा, विज्ञापन होस् कि कुरूप चित्र, हरेक कविताले बेग्लै प्रभाव बोकेका छन्। साना कुरालाई अत्यन्त मार्मिक रूपमा कवितामा उन्ने यी कविको यस संग्रहका कविताले काव्य-जगत्मा सानोतिनो हुरी ल्याउने सम्भावना प्रबल छ। उदाहरण :

होर्डिङ्बोर्डमा झुन्ड्याइएको

त्यो तरुनी-तस्बिर

बारम्बार बलात्कार गररिहन्छ मलाई।

(होर्डिङ्बोर्ड)

किरातीका कविताको विशेषता उनले हेर्ने दृष्टिकोण र प्रस्तुति शैली नितान्त नवीन र आकर्षक लाग्छन्। र, हुरीमा नाचिरहेको ईश्वरभित्रका कविता आद्योपान्त पढिसकेपछि भन्नैपर्छ, उनका कविताले आजको मान्छे, समाज र देशलाई नै पनि आफ्नो बेग्लै आयाममा परिभाषित गरेका छन्। छोटाछोटा कविताभित्र अनन्त अर्थ र असीमित व्याख्यानहरू समेट्न सक्नु, त्यो पनि सुललित शब्दहरूमा पूर्ण निजत्व र अधिकारपूर्णताका साथ निश्चय नै आफैँ एउटा उदाहरण हो। हुरीमा नाचिरहेको ईश्वरभित्रका कविताले नै देवान किरातीका कविताको स्वयं समीक्षा गर्छन्। त्यसैले यसबारेमा लामो लेखिरहनु नै पर्दैन।

- रमण घिमिरे

हुरीमा नाचिरहेको ईश्वर

लेखक   :    देवान किराती

प्रकाशक   :    वाणी प्रकाशनका लागि भरतमणि चोङ्वङ र यशोदा किराती

पृष्ठ   :    ९६

मूल्य   :    १५० रुपियाँ





बदलिँदो समाजको नारी तस्बिर

हरेक मानिस केही कथा, व्यथा र संघर्षका साथ बाँचिरहेको हुन्छ। सबैमा पत्रकारको दृष्टिकोण पुग्दैन। तर, प्रतिनिधि पात्र चयन गर्दा पनि तिनले समाजको सांगोपांगो चरत्रि चित्रण गर्छन्। पत्रकार अश्विनी कोइरालाले अन्तर्वार्तामूलक पुस्तक उनीमा ३९ जनालाई समेटेका छन्।

नेपाली समाजले सपना देख्न पनि हैसियतको स्मरण गराउँछ सायद। होइन भने गिटी कुट्ने लक्ष्मी राईले रेडियो सुन्दै आफ्नो कामलाई निरन्तरता दिने भन्दा ठूला सपना साँच्न सक्थिन्। लक्ष्मीले मिहिनेतको कमाइ खाने सपना देख्नु आफैँमा सशक्तीकरणको द्योतक हो। यसमा बदलिँदो समाजका नेपाली नारीहरूको तस्बिर आउँछ नै।

जसरी महिलाले सोच्ने विविध पाटामा परविर्तन आएको छ, त्यो समाजका हरेक तह र तप्कामा आएको छ। पत्रकारितामा परविर्तन नआउँदो हो त यस्ता पात्र र प्रवृत्तिसहितको पुस्तक प्रकाशन सम्भव थिएन। सामान्य नागरकिलाई कसरी प्रश्न सोध्ने र मनको अन्तरकुन्तरमा रहेको भावनालाई जवाफमा ल्याउने अश्विनीको शैली गजबको छ।

पुस्तकमा सुधार गर्ने ठाउँ मनग्य छन्। पुस्तकको शीर्षक आफैँमा अमूर्त छ। यसभन्दा राम्रो शीर्षक हुन सक्थ्यो। उनीलाई नेपाली समाजका विचित्र पात्र भनिएको छ। यी त बरू विविध पात्र हुन्। समर्पणमा भद्रशीलाजस्ता सम्पूर्ण नेपाली संघर्षशील नारी भनिएको छ। तर, तिनी को हुन् भन्ने खुलाइएको छैन।

पुस्तकमा केहीबाहेक अधिकांश महिला पात्रले पहिल्यै समाजमा परचिय बनाइसकेका छन्। तिनलाई पढ्नभन्दा लक्ष्मी राई, ज्ञानु भण्डारी, विन्दा अधिकारीलगायतलाई पढ्न लालायित हुन्छन् पाठक। अश्विनीले जे गरेका छन्, त्यो फरक होइन। फरक किसिमले गरिएको कार्य मात्र हो।

- यशोदा तिम्सिना

उनी

लेखक   :    अश्विनी कोइराला

प्रकाशक   :    पाँच पोखरी प्रकाशन गृह

पृष्ठ   :    २६९

मूल्य   :    ३०० रुपियाँ

तपाईंको प्रतिकृया

  कृपया, * चिन्ह भएको विवरण अनिवार्य रूपमा भर्नुहोला ।
* पूरा नाम
* ठेगाना
* ईमेल ठेगाना
* प्रतिकृया
क्याप्चा [ अर्को क्याप्चा प्राप्त गर्नुहोस् ]
 

  • Nepal Weekly - Issue No. 591

    अंक: ५९१ | २०७० चैत्र ३०

  • Nepal Weekly - Issue No. 590

    अंक: ५९० | २०७० चैत्र २३

  • Nepal Weekly - Issue No. 589

    अंक: ५८९ | २०७० चैत्र १६

  • Nepal Weekly - Issue No. 588

    अंक: ५८८ | २०७० चैत्र ९

  • Nepal Weekly - Issue No. 587

    अंक: ५८७ | २०७० चैत्र २

यस अंकको स्तम्भहरू

सबै हेर्नुहोस् »

सबै हेर्नुहोस् »

Our Publication
  • ekantipur.com
  • Kantipur
  • The Kathmandu Post
  • Nepal
  • Saptahik
  • Nari
  • Kantipur Qatar